कोल्हापूरचे इतिहासाचे १० रोमहर्षक सत्य
लेखक: RJ Deva, कोल्हापूरचा इतिहासप्रेमी प्रवासी
जेव्हा मी पहिल्यांदा कोल्हापूरला आलो, तेव्हा मला वाटलं होतं की हे फक्त मिसळ आणि तमाशाचं शहर आहे. पण जसजसे मी इथे फिरलो, जुन्या किल्ले, मंदिरं आणि उत्खननस्थळं पाहिली, तसतसं माझ्या मनात इतिहासाची उत्सुकता जागी झाली. आज मी तुम्हाला माझ्या प्रवासातील १० खरी रोमहर्षक सत्य सांगतो, जी मी वैयक्तिक अनुभवातून आणि विश्वसनीय स्रोतांमधून शोधली.
प्राचीन व्यापारी केंद्र
कोल्हापूर ही प्राचीन काळापासून रोमन साम्राज्याशी जोडलेली व्यापारी नगरी होती. मी ब्रह्मपुरी उत्खननस्थळी गेलो तेव्हा 'कोल्हापूरचा पोसीडॉन' ही रोमन कांस्य मूर्ती पाहिली, जी २र्या शतकातील आहे आणि रोमन व्यापाऱ्यांनी आणली होती. हे सिद्ध करतं की इथे सातवाहन, चालुक्य आणि राष्ट्रकूट राजवंशांचा प्रभाव होता, आणि रोमन नाणी सापडली आहेत.
दक्षिण काशीची ओळख
कोल्हापूरला 'दक्षिण काशी' म्हणून ओळखलं जातं, कारण महालक्ष्मी मंदिराचं वैभव प्राचीन आहे. मी मंदिरात गेलो तेव्हा शिकलो की हे करवीर नगरी म्हणून ओळखली जायची, आणि जैन भिक्खूंच्या वास्तव्यामुळे 'क्षुल्लकपूर' हे नाव पडलं होतं. शिलाहार राजवटीत (८-१२ शतक) इथे जैन आणि हिंदू मंदिरांची भरभराट झाली.
रंकभैरव मंदिराचा तीर्थ
रंकाळा तलावाजवळील रंकभैरव मंदिर हे १२व्या शतकातील हेमाडपंथी शैलीचं आहे. मी तिथे प्रार्थना करताना ऐकलं की, अवर्षणात महालक्ष्मीने रंकभैरवाला वरदान दिलं, आणि दसऱ्याला दोन्ही देवतांच्या पालख्यांची भेट होते. हे मंदिर दक्षिण काशी यात्रेचा भाग आहे.
शिवाजी महाराजांचा किल्ला
विशाळगड किल्ला कोल्हापूरजवळ शिवाजी महाराजांनी १६५९ मध्ये जिंकला आणि त्याला 'महान किल्ला' म्हणून नाव दिलं. मी किल्ल्यावर चढताना बाजीप्रभू देशपांडेंच्या बलिदानाची आठवण आली, ज्याने शिवरायांना वाचवलं. पन्हाळगडावरही सिद्धी जोहरचा वेढा आणि बाजीप्रभूंचा पराक्रम घडला.
छत्रपती शाहू महाराजांच्या सुधारणा
शाहू महाराज (१८९४-१९२२) यांनी दलितांसाठी आरक्षणाची सुरुवात केली आणि शिक्षणाला प्रोत्साहन दिलं. मी त्यांच्या वाड्यात गेलो तेव्हा राधानगिरी धरणाची (१९०७) गोष्ट ऐकली, ज्याने शहराला पाणी पुरवलं. त्यांनी जातीभेद संपवले आणि दलित उन्नतीसाठी क्रांती घडवली.
तराबाईंची कोल्हापूरची गादी
राणी तराबाईंनी १७०९ मध्ये कोल्हापूर राज्याची स्थापना केली, जेव्हा त्यांनी राजारामानंतर स्वतंत्र न्यायालय उघडलं. मी तिच्या इतिहासाबद्दल वाचलं तेव्हा त्यांच्या योद्धा स्वभावाची ओळख झाली, ज्याने मराठा साम्राज्याला मजबूत केलं.
१८५७ च्या बंडाचा भाग
१८५७ च्या क्रांतीत कोल्हापूरने ब्रिटिशांविरुद्ध बंड केलं. मी ऐकलं की, ३१ जुलैला सिपाहींनी खजिना लुटला आणि ब्रिटिश अधिकाऱ्यांना मारलं, पण कर्नल जेकबने दडपलं. हे राजाराम वंशीय राजवटीत घडलं.
तमाशाचा सामाजिक व्यंग्य
कोल्हापूरचा तमाशा हा कोल्हाटी, महार यांसारख्या जातींचा आहे आणि १९व्या शतकात जातीव्यवस्थेविरुद्ध व्यंग्य सादर करायचा. मी तमाशा पाहिला तेव्हा शिकलं की, ज्योतिराव फुलेंच्या सत्यशोधक समाजाने याचा राजकीय वापर केला.
प्रागैतिहासिक वारसा
कोल्हापूरजवळील पुरातन स्थळांवर ५००० वर्षांपूर्वीची वस्ती सापडली आहे, ज्यात सातवाहन नाणी आणि रोमन अवशेष आहेत. मी ब्रह्मपुरी होर्ड पाहिलं तेव्हा रोमन व्यापाराची कल्पना केली.
मराठा वैभवाची राजधानी
कोल्हापूरला शिवाजी महाराजांची गादी म्हणून ओळखलं जातं, आणि शाहू महाराजांच्या काळात शहराचा विकास झाला. मी रस्त्यांवर फिरताना हे अनुभवलं की, इथे मराठा इतिहास जिवंत आहे.
कोल्हापूरचा हा खरा इतिहास मी स्वतः शोधला. तुम्हीही इथे या आणि अनुभवा!
